Bekendste werken van Cimabue

Bekendste werken van Cimabue

Cimabue

Bencivieni di Pepo of Cenni di Pepo
Florence, 1240 – Florence, 1302

Tekening Cimabue van Giorgio Vasari, 1767

Jeugd

Cimabue, geboren als Bencivieni di Pepo rond 1240 in Florence, was een Italiaanse meester-schilder van de 13e eeuw. Hoewel er weinig officiële documentatie over zijn leven beschikbaar is, beschreef Giorgio Vasari in Levens van de Meest Uitstekende Schilders, Beeldhouwers en Architecten (1550) Cimabue als de eerste belangrijke figuur in de kunstgeschiedenis. Volgens Vasari kwam Cimabue uit een adellijke familie en toonde hij op jonge leeftijd meer interesse in het tekenen van figuren en dieren dan in zijn schoolstudies.

Lees hier → meer over kunst op deze website.

Hij werd naar de Santa Maria Novella-kloosterschool gestuurd, waar hij onder invloed kwam van Byzantijnse kunstenaars die Florence bezochten. Vasari beweerde dat Cimabue al snel deze meesters overtrof, hoewel moderne historici zijn verslag vaak als overdreven beschouwen. Het verhaal werd deels gebruikt om Florence te positioneren als het beginpunt van de Renaissance.

Vroege Opleiding en werk

Volgens Vasari werd Cimabue opgeleid door Griekse Byzantijnse kunstenaars. Dit wordt echter door hedendaagse kunsthistorici in twijfel getrokken. Zijn stijl suggereert invloed van Giunta Pisano en Coppo di Marcovaldo, twee prominente Italiaanse schilders. Mogelijk was hij een leerling van Coppo.

Een van zijn vroegste werken, De Kruisiging (ca. 1270), toont een overgang van de stijve Byzantijnse stijl naar een meer mensgerichte en realistische visie. Christus wordt afgebeeld als een lijdend mens, een belangrijke stap in het humaniseren van religieuze kunst. Het werk werd gecreëerd voor de Basilica di San Domenico in Arezzo en illustreert Cimabue’s ambitie om de Byzantijnse stijl te vernieuwen.

Volwassen periode

In 1272 werd Cimabue in een officieel document vermeld als “Cimabove Pictore de Florencia”, wat zijn status als gerespecteerd kunstenaar bevestigt. Zijn verblijf in Rome blijft grotendeels onbekend, maar bij terugkeer in Florence creëerde hij het monumentale houten kruis voor de Basilica di Santa Croce.

Hij werkte later aan een van zijn grootste projecten: de fresco’s in de Basilica di San Francesco in Assisi. Deze serie omvatte De Vier Evangelisten, Verhalen van de Maagd, en Apocalyptische Scènes. Dit ambitieuze project, waarschijnlijk uitgevoerd onder pauselijke bescherming, vereiste een groot team van assistenten. Cimabue experimenteerde hier met ruimtelijkheid en emotie, wat zijn werk onderscheidde van tijdgenoten zoals Jacopo Torriti en Pietro Cavallini.

Relatie met Giotto

Cimabue staat bekend als de leraar van Giotto, de grote meester van de vroege Renaissance. Volgens overleveringen ontmoette hij Giotto als een getalenteerde jongen die schapen tekende op een steen. Cimabue zou zo onder de indruk zijn geweest dat hij hem onder zijn hoede nam. Ondanks deze nauwe relatie werd Cimabue vaak in de schaduw gesteld van Giotto, zoals beschreven door Dante in De Goddelijke Komedie:

“In schilderkunst dacht Cimabue het veld te leiden,
Maar nu klinkt de naam van Giotto luider,
En zijn faam verbleekt.”

Cimabue’s trots en perfectionisme werden vaak benadrukt in historische verslagen. Hij vernietigde naar verluidt werken die niet aan zijn eigen strenge normen voldeden, wat zijn bijnaam “bullhead” of “koppig” rechtvaardigt.

Late periode

In de laatste jaren van zijn leven werkte Cimabue in Pisa, waar hij een mozaïek voor de apsis van de kathedraal en een altaarstuk voor het ziekenhuis Santa Chiara maakte. Het mozaïek, dat de Heilige Johannes de Evangelist toont, vertoont verfijnde technieken en toont Cimabue’s bekwaamheid in zowel schilderkunst als mozaïekkunst.

Er zijn geen officiële gegevens over zijn overlijden, maar documenten uit 1302 wijzen erop dat hij dat jaar stierf, vermoedelijk terwijl hij nog aan zijn opdrachten werkte. Zijn nalatenschap werd geërfd door zijn familie in Fiesole.

Cimabue’s Erfgoed

Cimabue wordt geprezen als een bruggenbouwer tussen de Byzantijnse traditie en de Renaissancekunst. Zijn innovaties in perspectief en emotionele expressie inspireerden generatie na generatie, met Giotto als zijn meest prominente erfgenaam. Zoals kunsthistoricus John R. Spencer opmerkte: “Cimabue heeft de mogelijkheden van de Byzantijnse traditie uitgeput en een nieuwe ruimte gecreëerd voor narratieve en ruimtelijke kunst.”

Zijn invloed reikt tot in de moderne tijd, met kunstenaars zoals Francis Bacon die zijn werk als inspiratiebron noemen. Cimabue’s positie als pionier in de westerse kunstgeschiedenis blijft stevig verankerd.

Bekendste werken van Cimabue

1. Crocifisso di Santa Croce (ca. 1272 – 1280) – Cimabue

De Kruisiging

Crocifisso di Santa Croce (ca. 1272 – 1280) – Cimabue

Afmeting: 448 cm × 390 cm
Locatie: Museo dell’Opera di Santa Croce, Florence

Dit houten kruis toont Christus in zijn laatste momenten, met details zoals een rood lendendoek dat realisme en menselijk lijden benadrukt. Het is 4,48 meter hoog en raakte ernstig beschadigd tijdens de overstroming van 1966, waarbij grote delen van het geschilderde oppervlak verloren gingen.

Het werk toont een Christus patiens (lijdende Christus) met een gebogen hoofd en cadaverachtige tinten, omlijst door Maria en Johannes in treurhouding. Cimabue combineert een vernieuwend realisme met subtiele licht-schaduwovergangen, los van de strakke lijnen van de Byzantijnse stijl.

De datering wordt vastgesteld tussen zijn eerdere kruisbeeld in Arezzo (1270) en zijn Maestà-schilderijen (1280), waarmee Cimabue een belangrijke stap zette naar de renaissance. Het kruisbeeld blijft een mijlpaal in de Europese kunstgeschiedenis.

2. La Crocifissione del transetto sinistro (ca. 1277-1283) – Cimabue

Christus aan het kruis en de hemelse tragedie

La Crocifissione del transetto sinistro

Afmeting: ca. 350 cm × 690 cm
Locatie: Basilica superiore di San Francesco, Assisi

La Crocifissione del Transetto Sinistro, geschilderd ergens tussen 1277 en 1283 door Cimabue in zijn atelier, bevindt zich in de bovenste basiliek van San Francesco in Assisi. Christus wordt centraal afgebeeld in een gebogen houding, zijn hoofd naar voren gericht, terwijl zijn loshangende armen het gewicht van zijn lijden benadrukken.

Rondom hem cirkelen engelen, hun verdriet zichtbaar in huilende gezichten en troostende gebaren, zoals het opvangen van Christus’ bloed. Deze emotionele kracht en dramatische compositie inspireerden Giotto in zijn latere werken.

Aarde, berouw en symboliek

Onder het kruis speelt zich een intens menselijke scène af. Maria Magdalena lijkt zich bijna op het kruis te willen werpen, terwijl een Joodse figuur Christus’ goddelijkheid lijkt te erkennen door naar zijn lendendoek te reiken. Aan de linkerzijde wordt Maria getroost door Johannes, een verwijzing naar het Evangelie van Johannes.

Aan de rechterkant mengen soldaten en Joodse figuren spot, twijfel en berouw, zoals een man die zich op de borst slaat. De toevoeging van San Francesco aan de voet van het kruis, badend in Christus’ bloed, symboliseert de franciscaanse rol als intermediair tussen het goddelijke en de mens.

Innovatie en een tijdloze boodschap

Cimabue breekt met traditionele stijlen door realisme en emotie centraal te stellen, zichtbaar in het gedetailleerde lendendoek en de dynamische poses. Hoewel zijn pogingen tot perspectief beperkt blijven, suggereert de opstelling van figuren diepte en ruimte.

De dramatiek en de thema’s van berouw en verlossing weerspiegelen een boodschap van hoop, waarbij zelfs zondaars vergeving kunnen vinden. Ondanks chemische schade en slijtage blijft het fresco een revolutionair werk dat de overgang naar de Renaissance markeert en Cimabue’s blijvende invloed toont. De engelen boven het kruis en de expressieve poses van de figuren inspireerden Giotto, Cimabue’s leerling, in zijn latere werken zoals de Cappella degli Scrovegni.

3. La Flagellazione di Cristo (ca. 1280) – Cimabue

De Geseling van Christus

La Flagellazione di Cristo (ca. 1280) – Cimabue

Afmeting: 24,7 cm × 20 cm
Locatie: The Frick Collection, New York

Deze scène toont Christus gebonden aan een pilaar, omringd door Romeinse soldaten. De gouden achtergrond en architecturale elementen reflecteren de Byzantijnse traditie, terwijl Cimabue experimenteert met ruimtelijke illusies.

De Geseling van Christus is een paneelschilderij gemaakt met eitempera en bladgoud op een populieren paneel. Het schilderij toont Christus vastgebonden aan een marmeren zuil, geflankeerd door twee beulen in felgekleurde kleding. Christus’ kalme maar gekwelde blik contrasteert met de dynamische achtergrond in Byzantijns omgekeerd perspectief.

De figuur van Christus is vergelijkbaar met Cimabue’s Crocifisso di Santa Croce, terwijl de beulen en gebouwen verwijzen naar de Sienese en Romeinse stijl. Het paneel maakt deel uit van de Dittico della devozione(Diptiek van devotie), een altaarstuk met acht panelen, waarvan drie zijn geïdentificeerd.

Andere panelen zijn de Maagd en Kind met Twee Engelen (National Gallery, Londen) en De Bespotting van Christus (Louvre). De staat van het paneel suggereert dat het de rechtsonderhoek van het altaarstuk was.

Aanvankelijk toegeschreven aan Duccio, werd het later definitief geïdentificeerd als werk van Cimabue.
Deze herattribuering volgde op de ontdekking van de Maagd en Kind met Twee Engelen, die Cimabue’s auteurschap bevestigde. De gerelateerde panelen werden samen tentoongesteld in Pisa, Londen en de Frick Collection tussen 2005 en 2006.

4. Maestà con due angeli (ca. 1280) – Cimabue

Maagd Maria en kind met Twee Engelen

Maestà con due angeli (ca. 1280) – Cimabue

Afmeting: 25,6 c, ×20,8 cm
Locatie: National Gallery, Londen

De Maagd en Kind met Twee Engelen is een paneelschilderij van de Italiaanse kunstenaar Cimabue, gemaakt rond 1280 in tempera op een populieren paneel. Het bevindt zich sinds 2000 in de National Gallery in Londen.

Het schilderij toont de Maagd en het Kind op een troon, geflankeerd door twee engelen met lange vleugels. Het ontwerp is gebaseerd op Byzantijnse voorbeelden, maar aangepast aan een West-Europees publiek: de troon is driedimensionaal en de figuren van de Maagd en het Kind zijn menselijker en minder gestileerd dan traditionele Byzantijnse iconen zoals de Hodegetria.

Herkomst

Het paneel is in 2000 herontdekt in Benacre Hall, Suffolk, na het overlijden van Sir John Gooch, 12e Baronet, tijdens de voorbereidingen van een veiling. Mogelijk is het in de vroege 19e eeuw in Florence verworven door zijn voorouder, Sir Edward Gooch, 6e Baronet. Het schilderij overleefde een brand in de jaren 1920.

Dit paneel maakt deel uit van een polyptiek over de Passie van Christus, samen met Flagellazione (Frick Collection, New York) en Cristo Deriso (gevonden in Frankrijk in 2019 en geveild voor 24 miljoen euro). Het paneel hielp bij de herattribuering van de Frick-panelen van Duccio naar Cimabue.

Voordat het verkocht werd, werd het schilderij in 2000 toegewezen aan de National Gallery als betaling voor erfbelasting, wat de erfgenamen een belastingvoordeel van £6,5 miljoen opleverde. Een extra bijdrage van Sir John Paul Getty Jr. financierde de resterende £700.000. De overige inboedel van Benacre Hall werd geveild voor £8,3 miljoen, een recordbedrag voor een Britse landhuissale.

5. Santa Trinita Maestà (ca. 1288-1292) – Cimabue

Majesteit van Santa Trinita

Maestà di Santa Trinita (ca. 1288-1292) – Cimabue

Santa Trinita Maestà vertaalt naar het Nederlands als ‘Maestà van Santa Trinita ‘ of ‘Majesteit van Santa Trinita ‘. ‘Maestà ‘ verwijst naar een afbeelding van de Madonna en het Christuskind op een troon, en “Santa Trinita” is de naam van de kerk waarvoor het werk oorspronkelijk was gemaakt.

Afmeting: 25,6×20,8 cm
Locatie: Galleria degli Uffizi, Florence

De Santa Trinita Maestà toont Maria op een troon met het Christuskind, omringd door engelen en profeten. Oorspronkelijk gemaakt voor de Santa Trinita-kerk in Florence, bevindt het schilderij zich nu in de Uffizi. Het werk toont invloeden van de Byzantijnse Hodegetria-stijl, waarin Maria wijst naar Jezus als symbool van het christelijk geloof.

De troon is innovatief weergegeven in een frontaal perspectief. Dit met een open ruimte waarin vier profeten halffiguren zijn afgebeeld. Deze profeten, met teksten uit het Oude Testament, benadrukken de vervulling van de profetieën over de incarnatie van Jezus.

Het schilderij markeert Cimabue’s overgang naar een losser en realistischer gebruik van licht en schaduw, met zachtere contouren en vloeiende vormen. De engelen rond de troon lijken driedimensionaal, hun hoofden en lichamen tonen een delicate chiaroscuro-techniek. Toch behoudt het werk elementen van de Byzantijnse traditie, zoals Maria’s blauwe mantel en de gouden achtergrond.

De Santa Trinita Maestà is één van Cimabue’s meest volwassen werken, waarin hij het perspectief en de compositie verder ontwikkelde. Het werk is in 1471 vervangen door een renaissance-altaarstuk en verhuisde later naar het klooster.

Na herwaardering van middeleeuwse kunst kwam het in de negentiende eeuw in de Uffizi. De gedetailleerde restauraties hebben de oorspronkelijke vorm en esthetiek grotendeels hersteld, waarmee het schilderij een belangrijke plaats inneemt in de kunstgeschiedenis.

6. Cristo Deriso (ca. 1280) – Cimabue

Christus Bespot

Cristo Deriso (ca. 1280) – Cimabue

Afmetingen: 25,7 cm x 20,5 cm
Locatie: Musée du Louvre, Parijs

Het schilderij Christus Bespot is een opmerkelijk werk uit de late middeleeuwen. Het paneel meet en toont Christus omringd door figuren die hem bespotten, een tafereel dat de emotionele intensiteit en het vakmanschap van Cimabue weerspiegelt.

In 2019 is dit schilderij bij toeval ontdekt in de keuken van een woning in Compiègne, nabij Parijs. De eigenaresse, die zich niet bewust was van de waarde, liet het evalueren, waarna het is geïdentificeerd als een authentiek werk van Cimabue. Het schilderij is later dat jaar geveild voor €24 miljoen, wat het een van de duurste middeleeuwse schilderijen maakt.

In 2023 is Christus Bespot verworven door het Musée du Louvre in Parijs, waar het nu deel uitmaakt van de permanente collectie.

7. Maestà di Assisi (ca. 1285-1288) – Cimabue

De Majesteit van Assisi

Maestà di Assisi (ca. 1285-1288) – Cimabue

Afmeting: 320 cm × 340 cm
Locatie: Basilica inferiore di San Francesco, Assisi

De Maestà van Cimabue, een indrukwekkend fresco in het rechter transept van de Basilica Inferiore in Assisi. Het is zoals gebruikelijk in die tijd in één dag geschilderd. Het fresco is uitgevoerd met een ruwe onderlaag (arriccio) en afgewerkt met droge details. Dit droeg aan de slechte staat van conservering.

In de loop der eeuwen onderging het verschillende ingrepen.  Het is mogelijk bijgewerkt door de werkplaats van Giotto in de 14e eeuw, overgeschilderd in 1587, en in 1872-1874 gerestaureerd door Guglielmo Botti, die het werk neogotisch “opwaardeerde”. In 1973 voerde het Istituto Centrale del Restauro een grondige restauratie uit. Veel latere toevoegingen bleven bewaard, waardoor het oorspronkelijke werk fragmentarisch en vervaagd is.

Compositie en Stijl

Het fresco toont Maria op een houten troon met het Christuskind op haar schoot, omringd door vier engelen en een staande afbeelding van Sint-Franciscus. Het ontwerp is elegant maar asymmetrisch: Maria zit met één voet op een lager trede, terwijl het Christuskind een natuurlijke interactie met haar mantel toont. De engelen staan in twee rijen en lijken bijna te zweven. Franciscus, een van de oudste afbeeldingen van de heilige, is eenvoudig weergegeven met stigmata en een boek tegen zijn borst.

Stilistische analyses, zoals die van Luciano Bellosi (2004), wijzen erop dat de Maestà voorafging aan Cimabue’s werk in de Basilica Superiore (1288-1292) en een belangrijke stap vormde in zijn ontwikkeling. De ontspannen gelaatstrekken van de figuren en de elegante bewegingen van de engelen markeren een overgang naar een meer natuurlijke en expressieve stijl. De compositie combineert sierlijkheid met eenvoud en blijft een cruciale mijlpaal in de Italiaanse gotiek.

8. Cristo in trono tra la Vergine e san Giovanni – (1301–1320) Cimabue

Cristo in trono tra la Vergine e san Giovanni – (1301–1320) Cimabue

Afmetingen: 385 cm × 223 cm
Locatie: Duomo, Pisa

In de apsis van de kathedraal van Pisa bevindt zich het imposante mozaïek Christus op de troon met de Maagd en Sint-Jan (Cristo in trono tra la Vergine e san Giovanni). Dit een werk dat zowel artistieke als historische waarde heeft. Het mozaïek vertelt niet alleen een visueel verhaal van geloof, maar ook de geschiedenis van een unieke samenwerking tussen drie kunstenaars.

Het project begon met Francesco da Pisa, die de figuur van Christus voltooide. Daarna nam Cimabue, een van de belangrijkste middeleeuwse kunstenaars, het werk over. Zijn taak was om Johannes de Evangelist af te beelden, en hij voltooide deze bijdrage na 94 dagen intensief werk, op 19 februari 1302.

Cimabue’s deelname is uitzonderlijk goed gedocumenteerd, dankzij betalingen van 10 soldi per week die aan hem werden uitbetaald. Dit maakt het mozaïek niet alleen een meesterwerk van zijn tijd, maar ook het enige werk van Cimabue met een sluitende historische toewijzing.

Het mozaïek werd echter pas veel later volledig afgerond. Na de dood van Cimabue voltooide Vincino da Pistoia in 1321, bijna twee decennia later, de figuur van de Maagd Maria. Zo is het een samenwerking die de levens en stijlen van drie verschillende kunstenaars over een periode van twintig jaar omvatte.

Het werk heeft vele uitdagingen doorstaan, waaronder een grote brand in 1595, maar dankzij vier restauraties is het mozaïek tot op de dag van vandaag bewaard gebleven. Het blijft een getuigenis van middeleeuwse vakmanschap en het vermogen van kunst om generaties te verbinden.

Dit mozaïek is niet alleen een religieus symbool, maar ook een tastbaar bewijs van de vaardigheden, visie en vastberadenheid van de kunstenaars die eraan hebben gewerkt.