Innovatiever en creatiever zijn? Vermijd het Einstellung-effect

Innovatiever en creatiever zijn?

Het lijkt soms zo eenvoudig: een probleem waar je zelf al uren op vastloopt, wordt door iemand anders in een paar minuten opgelost. Niet omdat die persoon slimmer is, maar omdat hij of zij anders kijkt. Dat verschil zit vaak niet in kennis, maar in denkpatronen.

Wie innovatiever en creatiever wil worden, moet niet alleen leren nieuwe ideeën te bedenken, maar vooral leren loslaten wat vanzelfsprekend lijkt.

Lees hier → meer over creativiteit op deze website.

Waarom goede ideeën betere oplossingen blokkeren

In een invloedrijke studie, gepubliceerd in het wetenschappelijke tijdschrift Cognition, onderzochten psychologen hoe mensen problemen oplossen. De onderzoekers gaven ervaren schakers complexe schaakproblemen en volgden daarbij nauwkeurig hun oogbewegingen.

Zodra een speler een mogelijke oplossing in gedachten had, bleken zijn ogen steeds opnieuw terug te keren naar de stukken en patronen die bij die eerste oplossing hoorden. Zelfs wanneer de speler bewust aangaf verder te zoeken naar een betere zet, bleef zijn aandacht onbewust hangen bij het oorspronkelijke idee. Met andere woorden: het eerste idee werkte als een mentale magneet.

Het Einstellung-effect

Dit verschijnsel staat bekend als het Einstellung-effect. Het beschrijft de neiging van het brein om vast te houden aan een bekende of eerder succesvolle oplossing, zelfs wanneer er een betere optie beschikbaar is.

Het effect treedt niet alleen op bij schaken. Ook in het dagelijks leven komt het voortdurend voor. Denk aan een productieprobleem dat automatisch wordt toegeschreven aan een bekend knelpunt, of een programmeerfout die direct wordt gezocht in een codeblok dat eerder problemen gaf.

De onderzoekers concludeerden: “Uit de oogbewegingen bleek dat proefpersonen hun aandacht bleven richten op kenmerken van het probleem die pasten bij de oplossing die zij al hadden bedacht.”

Hoe doorbreek je dit denkpatroon?

In een vervolgte experiment haalden de onderzoekers bij de schakers bewust de bekende, maar minder effectieve oplossing weg. Het resultaat was opvallend: vrijwel onmiddellijk verschoof de aandacht van de spelers naar andere delen van het bord, waardoor zij sneller en consistenter de betere oplossing vonden.

Dit inzicht is verrassend praktisch toepasbaar.

Praktische tips om innovatiever te denken

• Schrap je eerste idee bewust. Doe alsof de meest voor de hand liggende oplossing simpelweg niet bestaat.
• Verander het perspectief. Kijk naar het probleem alsof je het voor het eerst ziet, of alsof iemand anders het moet oplossen.
• Werk met beperkingen. Beperkingen dwingen het brein om nieuwe routes te zoeken.
• Gebruik feedback en mentoring. Anderen zien sneller waar jij vastzit in een denkspoor.

Door één oplossingsroute van tafel te halen, ontstaat mentale ruimte voor creativiteit. Juist het loslaten van wat logisch lijkt, opent de weg naar echte innovatie.

Interessant in dit verband: zeer creatieve mensen hebben een unieke hersenconnectiviteit.

Bron en meer informatie:
Peter McLeod & Fernand Gobet, Why good thoughts block better ones: the mechanism of the pernicious Einstellung (set) effect, Cognition.